33+Klaster Titik Menjelajah Jawa

Winding roads through tropical rice terraces beneath misty volcanic mountains
A winding road curves through lush rice terraces and tropical villages beneath misty mountain peaks.

Klaster 1 — Banten Utara: Serang, Cilegon, Anyer, Tangerang

Sejarah: Kawasan Banten Lama (Masjid Agung, Keraton Surosowan, Keraton Kaibon, Benteng Speelwijk & Vihara Avalokitesvara, Danau Tasikardi, Situs Banten Girang, Pelabuhan Karangantu), Mercusuar Cikoneng Anyer (titik nol Jalan Raya Pos). Alam: Rawa Danau, Curug Putri Pelamunan, Pulau Tunda & Pulau Panjang, Pulau Sangiang, Gunung Anak Krakatau (via Carita). Kehidupan: Cina Benteng Sewan & Pasar Lama Tangerang, pertunjukan debus. Kuliner: Sate bandeng, rabeg, nasi sumsum Serang, ketan bintul, sate bebek Cibeber, laksa Tangerang, kuliner peranakan Pasar Lama.

Klaster 2 — Banten Selatan: Pandeglang, Ujung Kulon, Lebak

Sejarah: Masjid Caringin. Alam: TN Ujung Kulon (Cidaon, Cigenter), Pulau Peucang, Pulau Handeuleum, Pantai Sawarna (Tanjung Layar, Ciantir), Legon Pari & Karang Taraje. Kehidupan: Baduy Luar & Baduy Dalam (jalan kaki dari Ciboleger; kamera hanya di Baduy Luar). Kuliner: Angeun lada, emping Menes, jojorong & apem putih Pandeglang. Catatan: Ujung Kulon butuh kapal dari Sumur/Taman Jaya — kunci cuaca laut dulu.

Klaster 3 — Jakarta & Kepulauan Seribu

Sejarah: Kota Tua & Museum Fatahillah, Museum BI & Bank Mandiri, Toko Merah, Jembatan Kota Intan, Sunda Kelapa, Museum Bahari & Menara Syahbandar, Masjid Luar Batang, Gereja Sion, Glodok & Vihara Dharma Bhakti, Candra Naya, Pekojan, Museum Nasional, Monas, Istiqlal & Katedral, Gereja Immanuel, Museum Kebangkitan Nasional, Museum Sumpah Pemuda, Museum Naskah Proklamasi & Tugu Proklamasi, Gedung Joang ’45, Lubang Buaya, Museum Taman Prasasti, Pulau Onrust–Cipir–Kelor, Rumah Si Pitung Marunda. Alam: Pulau Pramuka & Harapan, Pulau Macan & Sepa, TWA Mangrove Angke Kapuk, Pulau Rambut. Kehidupan: Kampung Tugu (keroncong), Pasar Baru, Pasar Rawa Bening, Pasar Bunga Rawa Belong (jam 3 pagi), Pasar Santa, Pasar Ikan & kampung pengasapan Muara Angke, Kampung Akuarium, Kampung Tongkol, kehidupan Pulau Panggang, konservasi penyu Pramuka, Wayang Orang Bharata. Kuliner: Soto Betawi H. Ma’ruf, soto tangkar & sop kaki Tanah Abang, nasi uduk Kebon Kacang, gado-gado Bonbin, kerak telor Setu Babakan, nasi ulam & ketoprak, asinan Kamboja, Gang Gloria Glodok, martabak Pecenongan, bir pletok & roti buaya, es selendang mayang, nasi kebuli Condet–Pekojan, laksa Betawi, sayur besan, kue rangi & kue ape.

Klaster 4 — Bogor Raya & Halimun

Sejarah: Prasasti Ciaruteun, Prasasti Batutulis, Istana & Kebun Raya Bogor. Alam: TN Halimun-Salak (canopy trail Cikaniki), Curug Leuwi Hejo & Leuwi Lieuk, Gunung Pancar, Curug Cikuluwung. Kehidupan: Kampung Urug, Kampung Budaya Sindang Barang. Kuliner: Soto mie & doclang, soto kuning Pak Yusup, asinan & toge goreng, laksa Pak Inin, cungkring & bir kotjok, Jalan Suryakencana.

Klaster 5 — Puncak, Cianjur & Sukabumi Selatan

Sejarah: Situs Gunung Padang. Alam: Telaga Warna Puncak, TN Gede Pangrango (Suryakencana), Curug Cibeureum, Kebun Raya Cibodas, Situ Gunung, Geopark Ciletuh (Panenjoan, Puncak Darma & Palangpang, Curug Awang, Sodong & Cikanteh, Cimarinjung), Ujung Genteng & Pangumbahan (penyu), Curug Cikaso, Curug Citambur. Kehidupan: Kasepuhan Ciptagelar, Sinar Resmi & Ciptamulya, Kampung Miduana, Palabuhanratu (Hari Nelayan, kamar 308 Samudra Beach). Kuliner: Mochi Lampion, bandros & surabi Sukabumi, tauco Cianjur, sate maranggi Cianjur.

Klaster 6 — Karawang, Purwakarta & Subang

Sejarah: Percandian Batujaya, Rengasdengklok. Alam: Curug Cigentis Sanggabuana, Waduk Jatiluhur, Gunung Parang (via ferrata), Gunung Lembu. Kehidupan: Sisingaan Subang, gerabah Plered. Kuliner: Sate maranggi Cibungur, simping.

Klaster 7 — Bandung Raya & Sumedang

Sejarah: Gedung Sate, Gedung Merdeka & Jalan Asia-Afrika, Braga, Villa Isola, Bosscha, Museum Geologi, Gua Belanda & Jepang, Penjara Banceuy, Gedung Indonesia Menggugat, Monumen Bandung Lautan Api, Cadas Pangeran, Museum Prabu Geusan Ulun. Alam: Tangkuban Parahu, Tebing Keraton, Stone Garden & Gua Pawon, Sanghyang Heuleut & Tikoro, Kawah Putih, Ranca Upas, Situ Patenggang, kebun teh Malabar & makam Bosscha, Situ Cileunca. Kehidupan: Kampung Cikondang, Kampung Mahmud, Kampung Cireundeu (rasi), Cibaduyut, rajut Binong Jati, kampung lukis Jelekong, Saung Angklung Udjo, Pasar Cimol Gedebage, kopi Gunung Puntang. Kuliner: Batagor Riri/Kingsley, mie kocok Mang Dadeng, surabi Setiabudi, seblak & cuanki, lotek Kalipah Apo, kupat tahu Gempol, colenak & peuyeum, nasi timbel–karedok, nasi kalong, yamien & bakso aci, tahu Sumedang Bungkeng, ubi Cilembu, bajigur–bandrek.

Klaster 8 — Ciayumajakuning: Cirebon, Indramayu, Majalengka, Kuningan

Sejarah: Keraton Kasepuhan, Kanoman, Kacirebonan, Gua Sunyaragi, Masjid Sang Cipta Rasa, Astana Gunung Sembung (Sunan Gunung Jati), Gedung Linggarjati, Taman Purbakala Cipari, Gedung BAT & kota lama. Alam: Gunung Ciremai, Telaga Remis, Kolam Cibulan, Terasering Panyaweuyan, Curug Ibun Pelangi, Pulau Biawak. Kehidupan: Cigugur (Sunda Wiwitan & Seren Taun), Kampung Benda Kerep, Kampung Batik Trusmi, Jatiwangi Art Factory, Pasar Kanoman, Pesantren Buntet, sintren, tari topeng Slangit & Losari, mangrove Karangsong, petani Panyaweuyan. Kuliner: Empal gentong, nasi jamblang, tahu gejrot & docang, nasi lengko, mie koclok & empal asem, bubur sop, hucap & nasi kasreng, pindang gombyang & rumbah, jalakotek.

Klaster 9 — Priangan Timur: Garut, Tasikmalaya, Ciamis, Pangandaran

Sejarah: Candi Cangkuang, Situs Karangkamulyan, Astana Gede Kawali, Situ Lengkong Panjalu, Masjid Manonjaya, Makam Godog. Alam: Papandayan, Talaga Bodas, Guntur, Curug Orok, Santolo & Sayang Heulang, Leuweung Sancang, Situ Bagendit, Galunggung, Pangandaran, Green Canyon, Citumang, Batu Karas, Madasari. Kehidupan: Kampung Naga, Kampung Kuta, Kampung Pulo, Kampung Dukuh, jaket kulit Sukaregang, bordir Kawalu, payung & kelom geulis, anyaman Rajapolah. Kuliner: Dodol Garut, sate & sop domba, burayot & soto Ahri, kupat tahu Singaparna–Tasik, nasi cikur, galendo Ciamis.


JAWA TENGAH & DIY

Klaster 10 — Pantura Barat: Tegal, Brebes, Pemalang

Sejarah: Museum Purbakala Semedo. Alam: Pemandian Guci, kebun teh Kaligua & Telaga Ranjeng. Kehidupan: Pasar Slumpring, petani bawang merah Brebes, peternak itik & telur asin, sedekah laut Tegal. Kuliner: Teh poci & warteg Tegal, sate balibul & sauto, kupat glabed, telur asin, sate blengong, nasi grombyang, lontong dekem.

Klaster 11 — Pekalongan, Batang, Kendal

Sejarah: Museum Batik Pekalongan. Alam: Petungkriyono (owa jawa, Curug Bajing & Muncar), kebun teh Pagilaran, Curug Sewu. Kehidupan: Kampung Batik Kauman & Pesindon, syawalan lopis raksasa Krapyak, Pasar Karetan, galangan kapal kayu Batang, pemetik teh Pagilaran. Kuliner: Sego megono, tauto, pindang tetel & garang asem, lontong lemprak, sate bumbon.

Klaster 12 — Semarang Raya & Demak

Sejarah: Lawang Sewu, Kota Lama & Gereja Blenduk, Sam Poo Kong, Candi Gedong Songo, Museum KA Ambarawa, Fort Willem I, Palagan Ambarawa, Prasasti Plumpungan, Masjid Agung Demak, Kadilangu (Sunan Kalijaga), Api Abadi Mrapen. Alam: Umbul Sidomukti, Curug Lawe & Benowo, Gunung Ungaran, Rawa Pening, Gunung Telomoyo (motor sampai puncak), Gunung Andong, Brown Canyon, Bledug Kuwu. Kehidupan: Pasar Johar, Kelenteng Tay Kak Sie, Dugderan, Sesaji Rewanda Goa Kreo, Tambak Lorok (rob), Bedono & Timbulsloko (desa ditelan laut), nelayan branjang Rawa Pening, pasar hewan Pon Ambarawa, ziarah Demak. Kuliner: Lumpia Gang Lombok, tahu gimbal, nasi ayam, soto Bangkong, nasi goreng babat & babat gongso, mie kopyok, gudeg koyor, es puter Cong Lik & leker Paimo, bandeng presto & wingko, sate sapi Suruh & serabi Ngampin, ronde Jago & enting-enting Salatiga, gecok Tegalrejo, asem-asem Demak, swike Purwodadi.

Klaster 13 — Muria Raya & Pantura Timur: Kudus, Jepara, Pati, Rembang–Lasem, Blora

Sejarah: Menara & Masjid Kudus, makam Sunan Muria Colo, Masjid Mantingan & Ratu Kalinyamat, Benteng Portugis, Museum & makam RA Kartini, Lasem “Tiongkok Kecil”, Pintu Gerbang Majapahit. Alam: Karimunjawa, Pulau Panjang, Pantai Karang Jahe. Kehidupan: Sedulur Sikep Sukolilo & Klopoduwur, tenun Troso, ukir Mulyoharjo, monel Kriyan, cor kuningan Juwana, galangan kapal Juwana, batik tiga negeri Lasem, perang obor Tegalsambi, Pesantren Sarang, kopi Muria, nelayan Bandengan, sedekah laut Juwana. Kuliner: Soto Kudus, sate & pindang kerbau, lentog Tanjung, jenang Mubarok, horok-horok & pindang serani, adon-adon coro, nasi gandul, soto kemiri, mangut manyung Bu Fat, lontong tuyuhan, sate srepeh & sirup kawis, kopi lelet Lasem, sate Blora, kopi kothok Blora–Cepu.

Klaster 14 — Banyumas Raya: Purwokerto, Purbalingga, Banjarnegara, Cilacap

Sejarah: Museum BRI, Kota Lama Banyumas, Benteng Pendem Cilacap, Masjid Saka Tunggal Cikakak. Alam: Gunung Slamet via Bambangan, Baturraden, Curug Cipendok & Telaga Sunyi, Teluk Penyu & Nusakambangan barat, Laguna Segara Anakan. Kehidupan: Komunitas Aboge Cikakak, Kampung Laut, knalpot Purbalingga, “kampung rambut” Purbalingga, Gunung Srandil & Selok, sedekah laut Cilacap, penderes gula kelapa. Kuliner: Dawet ayu & buntil Banjarnegara, soto Sokaraja, mendoan, gethuk goreng, kraca, sate bebek Tambak, brekecek pathak jahan.

Klaster 15 — Kebumen & Purworejo

Sejarah: Benteng Van der Wijck, Roemah Martha Tilaar, Bedug Pendowo. Alam: Pantai Menganti, Karangbolong & Suwuk, Gua Jatijajar, Gua Petruk, Geopark Karangsambung, Gua Seplawan. Kehidupan: Genteng Sokka, penderes gula Kebumen. Kuliner: Sate ambal, nasi penggel & lanting, dawet ireng & clorot.

Klaster 16 — Dieng, Wonosobo & Temanggung

Sejarah: Kompleks Candi Arjuna, Candi Bima, Museum Kailasa, Situs Liyangan. Alam: Sikunir, Telaga Warna & Pengilon, Kawah Sikidang, telaga-telaga sunyi (Merdada, Dringo, Cebong), Sumur Jalatunda & Candradimuka, Gunung Prau, Telaga Menjer, Sindoro, Sumbing, Posong. Kehidupan: Ruwatan anak gimbal, petani kentang & carica, tembakau srinthil Tlilir, Pasar Papringan (Minggu Wage/Pon!), dusun Buddhis Krecek & Getas, pemetik teh Tambi. Kuliner: Mie ongklok, tempe kemul & carica, kupat tahu & bajingan Temanggung, kopi posong.

Klaster 17 — Magelang & Borobudur

Sejarah: Borobudur, Mendut, Pawon, Ngawen, Selogriyo, Candi Umbul, kompleks Sengi, Museum Misi Muntilan, Museum Diponegoro. Alam: Ketep Pass, Punthuk Setumbu, Puncak Silancur & Mangli, Gunung Tidar, jalur motor Solo–Selo–Borobudur (sambungan ke Klaster 21). Kehidupan: Dusun Butuh “Nepal van Java”, Pesantren API Tegalrejo. Kuliner: Mangut beong, kupat tahu Magelang, sop senerek & gethuk.

Klaster 18 — Yogyakarta Kota & Sleman

Sejarah: Keraton, Taman Sari, Pakualaman, Sumbu Filosofi, Vredeburg, Gedung Agung, Kotagede (makam Senopati & Masjid Gedhe Mataram), Warungboto, Ambarketawang, Prambanan, Ratu Boko, Ijo, Banyunibo, Barong, Sambisari, Kalasan, Sari, Gebang, Kedulan, Plosokuning, Sonobudoyo (wayang malam), Ullen Sentalu, Monumen Jogja Kembali. Alam: Kaliurang & Plunyon Kalikuning, lava tour Kaliadem & bunker, Tebing Breksi. Kehidupan: Pasar Beringharjo, Pasar Legi Kotagede, PASTY, Kampung Code, Kampung Cyber, Prawirotaman & Sosrowijayan, Kauman, Ketandan, perak Kotagede, Sekaten & Grebeg, petani salak Turi, jathilan. Kuliner: Gudeg Yu Djum & pawon, bakmi Mbah Gito & Mbah Mo, angkringan kopi joss, oseng mercon Bu Narti, brongkos Handayani, soto Kadipiro, bakpia Pathok, kipo Kotagede, jadah tempe Mbah Carik, kopi merapi, jajan pasar Beringharjo.

Klaster 19 — Bantul, Imogiri & Kulon Progo

Sejarah: Makam Raja Imogiri, Gua Selarong. Alam: Parangtritis & Parangkusumo, gumuk pasir, Hutan Pinus Mangunan, Becici & Pengger, Kalibiru & Waduk Sermo, Gua Kiskendo, kebun teh Nglinggo & Suroloyo, Pantai Glagah. Kehidupan: Kasongan, batik Giriloyo, wayang Pucung, kulit Manding, Pasar Kaki Langit, Cepuri Parangkusumo & Labuhan, Gereja Ganjuran, Sendangsono, gula semut Kokap, pertapaan Suroloyo, mie lethek. Kuliner: Sate klathak Pak Pong, mangut lele Mbah Marto, gudeg manggar, geplak.

Klaster 20 — Gunungkidul

Alam: Pantai Timang (gondola), Indrayanti, Drini, Krakal & Sadranan, Ngobaran, Siung, Jogan, Wediombo, Pok Tunggal, Baron, Kalisuci, Gua Jomblang, Gua Pindul, Sri Gethuk & Rancang Kencono, Nglanggeran. Kuliner: Sego abang Jirak, tiwul & gatot Yu Tum, walang goreng.

Klaster 21 — Solo Raya: Solo, Sukoharjo, Klaten, Boyolali, Karanganyar, Sragen, Wonogiri

Sejarah: Keraton Kasunanan, Mangkunegaran, Vastenburg, Loji Gandrung, Radya Pustaka, Museum Keris, De Tjolomadoe, PG Gondang Winangoen, Sangiran, Candi Sukuh, Cetho, Giribangun, Sewu, Plaosan, Sojiwan, Merak, Masjid Agung Surakarta. Alam: Merbabu via Selo, Merapi & New Selo, Umbul Ponggok, Umbul Manten & Pengging, kebun teh Kemuning, Grojogan Sewu, Jumog, Gunung Lawu (Cemoro Kandang), Waduk Gajah Mungkur, Pantai Nampu, Museum Karst Pracimantoro. Kehidupan: Pasar Gede, Klewer, Triwindu, Klithikan Notoharjo, gamelan Wirun, gitar Ngrombo, wayang Kepuhsari, payung Juwiring, lurik Pedan, cor Ceper, gerabah putaran miring Bayat, tembaga Tumang, blangkon Serengan, Laweyan, Kauman, batik Girilayu, Gunung Kemukus, Kirab 1 Suro & kebo bule, Grebeg Sudiro, Yaqowiyu Jatinom, Wayang Orang Sriwedari, Sudiroprajan, Kampung Arab Pasar Kliwon, Kahyangan Dlepih, Hargo Dalem & Mbok Yem. Kuliner: Tengkleng Bu Edi, selat Mbak Lies, nasi liwet Wongso Lemu, timlo Sastro, sate kere, sate buntel, serabi Notosuman, dawet telasih, gudeg ceker Margoyudan, cabuk rambak–brambang asem–tahok, wedang hik, bebek H. Slamet, sop Pak Min Klaten, soto seger & susu Boyolali, bakso & mete Wonogiri, sate kelinci Tawangmangu.


JAWA TIMUR & MADURA

Klaster 22 — Pacitan

Sejarah: Monumen Jenderal Sudirman Pakis Baru, Song Terus & museum prasejarah. Alam: Pantai Klayar, Banyu Tibo, Watu Karung, Buyutan & Srau, Gua Gong, Gua Tabuhan, Sungai Maron. Kuliner: Nasi tiwul & olahan tuna.

Klaster 23 — Madiun Raya: Madiun, Ngawi, Magetan, Ponorogo

Sejarah: Museum Trinil, Benteng Van den Bosch, Monumen Kresek, Masjid Tegalsari. Alam: Telaga Sarangan, Air Terjun Tirtosari, Cemoro Sewu (Lawu sisi timur), Telaga Ngebel. Kehidupan: Kampung Madinah Temboro, Alas Ketonggo Srigati, Pesantren Gontor, Reog & Grebeg Suro, Pasar Legi Ponorogo, kerajinan kulit Magetan. Kuliner: Pecel Yu Gembrot, brem, sate kelinci Sarangan, sate Ponorogo, dawet jabung.

Klaster 24 — Mataraman Selatan: Kediri, Nganjuk, Blitar, Tulungagung, Trenggalek

Sejarah: Gua Selomangleng, Setono Gedong, Candi Surowono, Tegowangi, Gereja Puhsarang, Petilasan Joyoboyo, Candi Gayatri, Candi Penataran, Makam Bung Karno, Istana Gebang, Monumen PETA. Alam: Gunung Kelud, Pantai Kedung Tumpang, Gemah & Popoh, Gua Lowo, Pantai Prigi & Karanggongso. Kehidupan: Kampung Inggris Pare, Pesantren Lirboyo, Pelabuhan Prigi. Kuliner: Pecel tumpang, tahu takwa & gethuk pisang, soto Podjok, nasi becek Nganjuk, pecel Mbok Bari, es pleret & wajik kletik, ayam lodho, kopi ijo & nyethe, nasi gegok & alen-alen.

Klaster 25 — Jombang & Trowulan

Sejarah: Museum Majapahit & kawasan Trowulan (Candi Tikus, Bajang Ratu, Wringin Lawang, Brahu, Kolam Segaran, Makam Troloyo, Pendopo Agung), Makam Gus Dur & Tebuireng, Candi Rimbi. Alam: Gunung Penanggungan (situs candi di lereng). Kehidupan: Bantengan Mojokerto. Kuliner: Nasi kikil Jombang, onde-onde Bo Liem, sambel wader Trowulan.

Klaster 26 — Surabaya, Sidoarjo & Gresik

Sejarah: Tugu Pahlawan & Museum 10 Nopember, Hotel Majapahit, Jembatan Merah & Internatio, House of Sampoerna, Kampung Peneleh, Masjid Ampel, Monkasel, De Javasche Bank, lumpur Lapindo, Candi Pari, Kampung Kemasan, makam Malik Ibrahim, Sunan Giri & Giri Kedaton, Siti Fatimah binti Maimun. Alam: Mangrove Wonorejo. Kehidupan: Pasar Pabean, pasar bunga Kayoon, Pasar Bandeng, ludruk Irama Budaya, eks-Dolly, kampung nelayan Kenjeran, tas Tanggulangin, tambak bandeng Sidoarjo–Gresik. Kuliner: Rawon Setan & kalkulator, rujak cingur Ahmad Jais, lontong balap Pak Gendut, sate klopo, sego sambel Mak Yeye, semanggi, nasi cumi Pasar Atom, sate karak & gule maryam Ampel, tahu campur & tahu tek, Zangrandi & kya-kya, lontong kupang & sate kerang, bandeng asap, nasi krawu, pudak & otak-otak.

Klaster 27 — Pantura Jatim: Lamongan, Tuban, Bojonegoro (+Bawean)

Sejarah: Makam Sunan Drajat, Sunan Bonang, Kelenteng Kwan Sing Bio. Alam: Kayangan Api, Air Terjun Nglirip, Goa Akbar, Pulau Bawean (Danau Kastoba, Noko). Kehidupan: Penambang minyak Wonocolo, TPI Brondong, penderes legen & siwalan, orang Boyan Bawean. Kuliner: Soto Lamongan, nasi boran, wingko Babat, kare rajungan & legen, ledre.

Klaster 28 — Malang Raya & Batu

Sejarah: Candi Singosari & Dwarapala, Jago, Kidal, Badut, Stupa Sumberawan, Kayutangan Heritage. Alam: Coban Rondo & Pelangi, Balekambang, Tiga Warna & Gatra (kuota!), Sendang Biru & Sempu (SIMAKSI), Goa Cina, paralayang Gunung Banyak, Cangar, Arjuno-Welirang (sabana Lalijiwo). Kehidupan: Gunung Kawi, keramik Dinoyo, kampung tempe Sanan, Jodipan–Tridi–Kampung Biru, Pasar Splendid, Comboran, kopi Dampit, apel Poncokusumo, susu Pujon–Ngantang, TPI Sendang Biru, Desa Ngadas. Kuliner: Bakso President, cwie mie & orem-orem, Toko Oen & ronde Titoni, sego resek & keripik Sanan, pos ketan Batu.

Klaster 29 — Bromo–Tengger–Semeru & Lumajang

Sejarah: Situs Biting. Alam: Bromo (Penanjakan, lautan pasir, kawah), B29 & B30 Argosari, Semeru & Ranu Kumbolo, Ranu Pani & Regulo, Madakaripura, Tumpak Sewu, Kapas Biru, Goa Tetes, Ranu Klakah & Bedali. Kehidupan: Yadnya Kasada (kunci tanggal!), Ngadisari & Cemoro Lawang, Wonokitri, petani Argosari, Pura Mandara Giri Semeru Agung.

Klaster 30 — Pasuruan & Probolinggo Pantura

Sejarah: Candi Jawi, Candi Belahan, Gunung Gangsir, kota lama & pelabuhan Pasuruan. Alam: Ranu Grati, Putuk Truno & Kakek Bodo, Gili Ketapang, Pantai Bentar. Kehidupan: Pesantren Sidogiri, kampung susu Nongkojajar, kehidupan Gili Ketapang. Kuliner: Rawon Nguling, bipang jangkar, soto kraksaan.

Klaster 31 — Jember, Bondowoso & Situbondo

Sejarah: Situs megalitik Bondowoso, Pelabuhan Panarukan (titik akhir Jalan Raya Pos — tutup narasi Daendels yang dibuka di Anyer). Alam: Tanjung Papuma, Watu Ulo & Teluk Love, Air Terjun Tancak, Kawah Wurung, TN Baluran, Pasir Putih, Teluk Bilik–Sijile. Kehidupan: Ojhung Situbondo. Kuliner: Suwar-suwir & prol tape, wedang cor, tape Bondowoso, nasi sodu & tajin palappa.

Klaster 32 — Ijen & Banyuwangi

Sejarah: Gedung Inggrisan, Kelenteng Hoo Tong Bio. Alam: Kawah Ijen (api biru), Kawah Wurung–Megasari, Pulau Merah, Teluk Hijau, Sukamade (kuota), Plengkung/G-Land, TN Alas Purwo & Sadengan, De Djawatan, Bangsring Underwater, Kalibendo. Kehidupan: Desa Kemiren (Osing), penambang belerang Ijen, petik laut & TPI Muncar, Kebo-keboan Alasmalang, Seblang Olehsari & Bakungan, Gandrung Sewu, kopi Gombengsari, Kaliklatak. Kuliner: Nasi tempong Mbok Wah, rujak soto & pecel rawon, sego cawuk & pindang koyong, botok tawon & kopi Kemiren.

Klaster 33 — Madura & Kepulauannya

Sejarah: Jembatan Suramadu, Keraton & Museum Sumenep, Masjid Jamik, Asta Tinggi, Makam Syaikhona Kholil, Aermata Ibu, Mercusuar Sembilangan, kota tua Kalianget, Benteng Kalimo’ok, Batu Ampar, tanean lanjhang tua. Alam: Pantai Lombang, Slopeng, Gili Labak, Gili Iyang, Gili Genting, Bukit Jaddih, Arosbaya, Air Terjun Toroan. Kehidupan: Karapan sapi (final Pamekasan, Agustus–Oktober), sapi sonok, rokat tase’, keris Aeng Tong-tong, batik gentongan Tanjung Bumi, ladang garam Kalianget & Pamekasan–Sampang, Pulau Sapudi, Kepulauan Kangean, Pulau Mandangin, penambang kapur Jaddih–Arosbaya. Kuliner: Bebek Sinjay, bebek songkem, sate lalat, kaldu kokot, campor & lorjuk, nasi serpang, topak ladeh, soto & kaldu Sumenep, ta’al & legen, sate Madura di kampung asal.

Discover more from bolakayu.id

Subscribe now to keep reading and get access to the full archive.

Continue reading